Son güncelleme: 21.11.2026
Almanya'da yaşayan birçok Türk vatandaşının oturum ve çalışma hakları yalnızca Oturum Kanunu'ndan (AufenthG) değil, Avrupa Ekonomik Topluluğu ile Türkiye arasındaki ortaklık hukukundan da doğabilir. Bu yazıda 1963 Ankara Anlaşması'nı, 1970 Ek Protokolü'ndeki durdurma (Stillhalte) hükmünü ve Ortaklık Konseyi'nin 1/80 sayılı kararının (ARB 1/80) 6. ve 7. maddelerini resmî metinlere ve mahkeme kararlarına dayanarak özetliyoruz.
Kısaca
12 Eylül 1963 tarihli Ankara Anlaşması (BGBl. 1964 II s. 509; AB Resmî Gazetesi 217, 29.12.1964) AET ile Türkiye arasında bir ortaklık kurmuştur. Anlaşma, Konsey'in 23 Aralık 1963 tarihli ve 64/732/AET sayılı kararıyla Topluluk adına onaylanmış; metni Resmî Gazete'de (64/733/AET) yayımlanmıştır; EUR-Lex belge bilgisine göre 1 Aralık 1964'te yürürlüğe girmiştir. 23 Kasım 1970 tarihli Ek Protokol'ün 41. maddesinin 1. fıkrası, tarafların yerleşme serbestisi ve hizmet sunma serbestisine yeni kısıtlamalar getirmemesini öngörür; Adalet Divanı Demirkan kararında (C-221/11) bunun pasif hizmet alma özgürlüğünü (örneğin turist veya ziyaret amaçlı giriş) kapsamadığını belirtmiştir. ARB 1/80 Madde 6, düzenli işgücü piyasasına dahil Türk işçisine bir yıl sonra aynı işverende çalışma izninin yenilenmesi, üç yıl sonra (AB vatandaşlarının önceliği saklı kalmak kaydıyla) aynı meslekte başka işverene geçiş, dört yıl sonra ücretli her işe serbest erişim hakkı tanır. Madde 7, yanına gelmesine izin verilen aile üyelerine üç yıl düzenli ikametten sonra iş tekliflerine başvuru, beş yıl sonra serbest erişim hakkı verir; belirli şartlarla meslek eğitimi tamamlayan çocuklar için süre aranmaz. Madde 13, düzenli oturum ve istihdamdaki işçi ve aile üyeleri için işe erişim koşullarına yeni kısıtlama getirmeyi yasaklar; 14. maddenin 1. fıkrası kamu düzeni, güvenliği ve sağlığı gerekçeli sınırlamaları saklı tutar. Bu haklar doğrudan ortaklık hukukundan doğar; oturum kartı kural olarak bu hakkın kanıtıdır (AufenthG § 4, 2. fıkra).
Ankara Anlaşması nedir?
Oturum Kanunu § 4, Avrupa Ekonomik Topluluğu ile Türkiye arasında 12 Eylül 1963 tarihli ortaklık anlaşmasına atıf yapar (BGBl. 1964 II s. 509). Anlaşma, Konsey'in 23 Aralık 1963 tarihli ve 64/732/AET sayılı kararıyla Topluluk adına onaylanmış, kabul edilmiş ve teyit edilmiştir. Anlaşmanın resmî AB metni, 29 Aralık 1964 tarihli ve 217 sayılı Resmî Gazete'de (sayfa 3687/64) 64/733/AET numarasıyla yayımlanmıştır. Anlaşma, Türkiye ile o dönemki AET (bugünkü AB) arasında daha sıkı bağlar kurmayı ve Türkiye'nin ekonomik ilerlemesini desteklemeyi amaçlar. 32. maddeye göre anlaşma, 31. maddedeki onay belgelerinin ve tebligatların teatisini izleyen ikinci ayın ilk günü yürürlüğe girer. EUR-Lex belge bilgisine göre bu tarih 1 Aralık 1964'tür.
Anlaşma tek başına her Türk vatandaşına Almanya'da otomatik oturum hakkı vermez. Somut çalışma ve oturum hakları, sonraki ortaklık tasarruflarından – başta Ek Protokol ve Ortaklık Konseyi'nin 1/80 sayılı kararından – ve bunları yorumlayan Avrupa Birliği Adalet Divanı (EuGH) ile Federal İdare Mahkemesi (BVerwG) içtihadından doğar.
Ek Protokol Madde 41: durdurma hükmü
23 Kasım 1970'te Brüksel'de imzalanan Ek Protokol, Konsey'in 19 Aralık 1972 tarihli ve (AET) 2760/72 sayılı tüzüğüyle Topluluk adına onaylanmıştır. 41. maddenin 1. fıkrası şöyledir: Taraflar, kendi aralarında yerleşme serbestisine ve serbest hizmet dolaşımına yeni kısıtlamalar getirmez. Bu hüküm, Adalet Divanı'nın Doğan kararında (C-138/13, 10.07.2014) eş birleşimindeki dil şartı bakımından yorumlanmıştır; o kararın bugünkü sonucunu ayrı bir yazıda ele alacağız.
Adalet Divanı (Büyük Daire) 24 Eylül 2013'te Demirkan kararında (C-221/11, ECLI:EU:C:2013:583) 41. maddenin 1. fıkrasındaki “serbest hizmet dolaşımı” kavramını şöyle yorumladı: Bu kavram, Türk vatandaşlarının bir üye devlete hizmet alan olarak gidip orada bir hizmetten yararlanma özgürlüğünü kapsamaz. Dolayısıyla Madde 41, örneğin turist veya ziyaret amaçlı giriş için vize muafiyeti doğurmaz. Bu nokta sıkça karıştırılır.
ARB 1/80 Madde 6, 7, 13 ve 14
Ortaklık Konseyi'nin 19 Eylül 1980 tarihli ve 1/80 sayılı kararı, ortaklığın gelişmesine ilişkindir. Adalet Divanı'nın Derin kararında (C-325/05, 18.07.2007) aktarılan resmi Almança metne göre haklar şöyledir.
6. maddenin 1. fıkrası – Bir üye devletin düzenli işgücü piyasasına dahil Türk işçisi, o üye devlette:
- bir yıl düzenli istihdamdan sonra, bir işi varsa, aynı işverende çalışma izninin yenilenmesini isteyebilir;
- üç yıl düzenli istihdamdan sonra – Topluluk üyesi devletlerin işçilerine tanınacak öncelik saklı kalmak kaydıyla – aynı meslek için, normal koşullarda sunulmuş ve o üye devletin iş kurumlarında kayıtlı başka bir iş teklifine, kendi seçeceği bir işverende başvurabilir;
- dört yıl düzenli istihdamdan sonra ücretli veya maaşlı istediği her işe serbestçe erişebilir.
Madde 7 – Düzenli işgücü piyasasına dahil bir Türk işçisinin yanına gelmesine izin verilen aile üyeleri:
- en az üç yıldır orada düzenli ikamet ediyorlarsa – Topluluk işçilerinin önceliği saklı kalmak kaydıyla – her iş teklifine başvurabilir;
- en az beş yıldır orada düzenli ikamet ediyorlarsa ücretli veya maaşlı istediği her işe serbestçe erişebilir.
Aynı maddeye göre, ev sahibi ülkede bir meslek eğitimini tamamlayan Türk işçilerinin çocukları, bir ebeveyn o üye devlette en az üç yıldır düzenli istihdam edilmişse, kendi kalış sürelerinden bağımsız olarak her iş teklifine başvurabilir.
Madde 13 (Federal İdare Mahkemesi'nin 06.11.2014 tarihli 1 C 4.14 sayılı kararında aktarılan metne göre) bir durdurma (Stillhalte) kuralıdır: Topluluk üye devletleri ve Türkiye, kendi ülkesinde oturumu ve istihdamı düzenli olan işçiler ve aile üyeleri için işe erişim koşullarına yeni kısıtlamalar getiremez. Bu kural, Madde 6 ve 7'deki doğrudan hakların yanındadır.
14. maddenin 1. fıkrası, Derin kararında aktarılan resmi metne göre şöyledir: Bu bölüm, kamu düzeni, güvenliği ve sağlığı gerekçesiyle haklı olan kısıtlamalar saklı kalmak üzere uygulanır.
Bu haklar, kanundaki bir lütuf değil, ortaklık hukukundan doğan haklardır. AufenthG § 4, 1. fıkra, ortaklık anlaşmasından bir oturum hakkı varsa ayrıca bir oturum belgesi aranmayabileceğini belirtir. § 4, 2. fıkraya göre ise bu hakkı olan yabancı, süresiz oturum (Niederlassungserlaubnis) veya AB uzun süreli oturum izni (Daueraufenthalt-EU) yoksa, hakkın varlığını bir oturum izni (Aufenthaltserlaubnis) bulundurarak kanıtlamak zorundadır; bu izin başvuru üzerine düzenlenir. Kart, hakkı yaratmaz; kural olarak hakkın belgesidir.
Hakkın uzun yurt dışı kalışlarda ne zaman sona erebileceği ayrı bir konudur ve somut duruma bağlıdır. Genel oturum izni türleri için oturum izni türleri rehberimize, süresiz oturum için süresiz oturum yazımıza, eş ve çocukların gelmesi için aile birleşimi rehberimize bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Ankara Anlaşması bana otomatik oturum hakkı verir mi?
Hayır. Anlaşma ortaklığın çerçevesini kurar. Somut çalışma ve oturum hakları başta ARB 1/80 Madde 6 ve 7 ile Ek Protokol Madde 41'den ve bunları uygulayan mahkeme kararlarından doğar; her somut durum ayrıca değerlendirilir.
Madde 6'daki bir, üç ve dört yıl ne anlama gelir?
Düzenli işgücü piyasasına dahil bir Türk işçisi için: bir yıl sonra aynı işverende çalışma izninin yenilenmesi, üç yıl sonra (AB vatandaşlarının önceliği saklı) aynı meslekte başka işverene geçiş, dört yıl sonra ücretli her işe serbest erişim. Sürelerin nasıl hesaplandığı (kesintiler, işsizlik) Adalet Divanı içtihadına ve somut olaya bağlıdır; bu yazıda tek tek süre hesapları yapılmamıştır.
Aile üyeleri Madde 7'den nasıl yararlanır?
İşçinin yanına gelmelerine izin verilmiş olmaları gerekir. Üç yıl düzenli ikametten sonra iş tekliflerine başvuru, beş yıl sonra serbest erişim hakkı doğar. Meslek eğitimini ev sahibi ülkede tamamlayan çocuklar için, bir ebeveyn en az üç yıldır düzenli çalışmışsa kalış süresi aranmaz.
Oturum kartım yoksa hakkım da yok mudur?
Hayır. Ortaklık hukukundan doğan hak, karttan bağımsızdır. AufenthG § 4, 2. fıkra, hakkın varlığının kural olarak bir oturum izniyle kanıtlanmasını ister; izin başvuru üzerine düzenlenir.
Ek Protokol Madde 41 turist vizelerini kaldırır mı?
Hayır. Adalet Divanı Demirkan kararında (C-221/11, 24.09.2013) 41. maddenin 1. fıkrasındaki hizmet dolaşımı özgürlüğünün, Türk vatandaşlarının bir üye devlete hizmet almak üzere (örneğin ziyaret veya turizm) girmesini kapsamadığını hükme bağladı. Madde 41 bu tür girişler için vize muafiyeti doğurmaz.
İlgili yazılar: Eş birleşiminde dil şartı ve Adalet Divanı'nın Doğan kararı
Kaynaklar
- Abkommen zur Gründung einer Assoziation zwischen der EWG und der Türkei (Ankara-Abkommen), ABl. 217 vom 29.12.1964, (64/733/EWG), Date of effect 01.12.1964 (EUR-Lex Dokumentinformation), CELEX 21964A1229(01)
- 64/732/EWG: Beschluss des Rates vom 23. Dezember 1963 über den Abschluss des Assoziierungsabkommens
- AufenthG § 4 – Erfordernis eines Aufenthaltstitels (Assoziationsabkommen vom 12.09.1963, BGBl. 1964 II S. 509)
- Zusatzprotokoll vom 23.11.1970, Art. 41 Abs. 1 (CELEX 21970A1123(01))
- EuGH, Urteil vom 18.07.2007, C-325/05 (Derin) – Wortlaut von Art. 6, Art. 7 und Art. 14 Abs. 1 ARB 1/80
- EuGH, Urteil vom 24.09.2013, C-221/11 (Demirkan), ECLI:EU:C:2013:583
- EuGH, Urteil vom 10.07.2014, C-138/13 (Dogan) – Stillhalteklausel Art. 41 Abs. 1 Zusatzprotokoll
- BVerwG, Urteil vom 06.11.2014, 1 C 4.14 (Wortlaut von Art. 13 ARB 1/80)
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. / Dieser Inhalt dient der allgemeinen Information und ersetzt keine Rechtsberatung.
Son kontrol / Zuletzt geprüft: 21.11.2026


